ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ - ΚΤΙΣΜΑΤΑ

Εάν όχι  σπουδαιότερη, η πιο εμφανής   είναι η αλλαγή στην κατοικία.

Περιληπτικά,  το παραδοσιακό σπίτι του προπερασμένου αιώνα αποτελείτο βασικά από έναν ενιαίο χώρο.  Ένας χώρος σε τρία επίπεδα. Με λίγη φαντασία θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί ο πρόδρομος της σημερινής μεζονέτας. Θα να προσπαθήσουμε μια απλή περιγραφή αυτού του σπιτιού.  Μια λεπτομερή και εμπεριστατωμένη περιγραφή  για τα σπίτια του Ζάρακα , κάνει η Αρχιτέκτων  Ε. Αλεξάκη στο βιβλίο της ” Ζάρακας” εκδόσεις Μέλισσα.  Να σημειωθεί για μια ακόμη φορά ότι οι Ρηχιώτες ήταν πάρα πολύ φτωχοί άνθρωποι και ότι τα σπίτια τους δεν διέθεταν παρά τα απολύτως αναγκαία. Οι ανέσεις είναι κάτι το σχετικό για αυτό ας το αφήσουμε καλύτερα. Το σπίτι αποτελείτο από τρία επίπεδα. Tο πρώτο χαμηλότερο επίπεδο, το κατώι, στο οποίο ευρισκόταν και η είσοδος, ήταν για τα ζώα. Λίγα σκαλιά οδηγούσαν στην γωνιά.  Η γωνιά ήταν ο χώρος στον οποίο ζούσε η οικογένεια. Ένα είδος κουζινοσαλονοτραπεζαρία. Εδώ ήταν η παρεστιά,   ένα είδος τζακιού  πολλαπλών  χρήσεων. Εδώ ετοίμαζαν την τροφή τους, συγκεντρωνόταν η οικογένεια εδώ έκαιγαν τα ξύλα για θέρμανση.  Μια άλλη πηγή θέρμανσης ήταν και τα ζώα στο κατώι. Ναι έτσι ακριβώς γιατί  τα παράγωγα τών ζώων εκτός από πηγή μυρωδιάς ήταν και πηγή θερμότητας. Πάνω από το κατώι ήταν το πάτωμα στο οποίο ανέβαιναν με μια ξύλινη σκαλίτσα από την γωνιά. Το πάτωμα ήταν η κρεβατοκάμαρα για όλη την συνήθως πολυμελή οικογένεια. Κοιμόνταν όλοι μαζί στρωματσάδα πάνω στα σανίδια. Με στρωσίδια Ψάθες, Σαϊσματα, Βελέντζες, Αντρομίδες, Κουρελούδες , Σεντόνια ανάλογα με την εποχή. Αυτός ο τύπος σπιτιών άλλαξε περί τα τέλη του19ου αιώνα. Τότε άρχισαν να κατεβαίνουν στο Ζάρακα τα σινάφια των Λαγγαδινών  χτιστών.Αυτοί έφεραν την Λαγκαδική Αρχιτεκτονική. Σύμφωνα με αυτή την τεχνοτροπία, τα σπίτια ήταν διώροφα αλλά εξακολουθούν να είναι μικρά. Η κύρια διαφορά είναι ότι οι όροφοι ηταν χωρισμένοι μεταξύ τους και επικοινωνούσαν από  μια καταπακτή, τον καταράχτη, με μια σκάλα. Τα κατώι εξακολουθούσε να είναι κατά το ήμισυ κατοικία των ζώων ενώ το άλλο ήμισυ ήταν το κελάρι. Ο επάνω όροφος αποτελείται από δύο ή τρία δωμάτια , την γωνιά και το πάτωμα, με τις ίδιες χρήσεις όπως και πριν. Η είσοδος στον πάνω όροφο   ήταν από λιακό ή χαγιάτι. Κάτω στην αυλή υπήρχε ένα είδος καλοκαιρινού στάβλου όπου ευρισκόταν  και το κοτέτσι. Ο στάβλος αυτός χρησίμευε και σαν καμπινές για όλους. Ανθρώπους, ζώα, κότες. Οι κότες ήταν ιδιαίτερα χρήσιμες γιατί αχρήστευαν τους βόθρους και τους βοθρατζήδες. Οι βόθροι έγιναν υποχρεωτικοί την δεκαετία του  60. Χτίστηκαν σε είτε κάποιο μέρος της αυλής είτε σαν προέκταση των σπιτιών.

Αυτή η κατάσταση διήρκεσε έως την δεκαετία του 90 όποτε οι μετανάστες του εσωτερικού άρχισαν να επιστρέφουν  στις ρίζες τους, μετά την συνταξιοδότηση τους. Να θυμηθούμε ότι αυτοί οι άνθρωποι ήταν από αυτούς που μερικά χρόνια νωρίτερα, το κύμα της αστυφιλίας είχε συσσωρεύσει στην Αθήνα και είχαν γεμίσει με αυθαίρετα την Αττική. Αυτοί οι ίδιοι λοιπόν επιστρέφοντας έκαναν το ίδιο και στα χωριά τους.

Οι οικογένειες ήταν πολυμελείς.  Οι διεκδικητές των πατρικών σπιτιών ήταν περισσότεροι του ενός. Τους άγραφους νόμους της παράδοσης τους έχει ήδη πάρει ο καράγιαλλης. Νόμοι-έθιμα όπως το πατρικό σπίτι το παίρνει ο μικρός γιός μαζί με την υποχρέωση να προσέχει τους γονείς, ή ότι όταν οι κόρες παντρεύονταν δεν είχαν πλέον δικαιώματα στην πατρική περιουσία. < Ότι πάρει η νύφη στα μπροστά> λέει μια παροιμία. Το τι έπαιρνε η νύφη στα μπροστά ήταν φυσικά η προίκα η οποία συνήθως αποτελείτο από μια οικοσκευή, μέρος της οικογενειακής περιουσίας, κτήματα ή αιγοπρόβατα, και κάποιο χρηματικό ποσό. Σε λίγες σπάνιες περιπτώσεις είχαν δημιουργηθεί και ορισμένα προβλήματα με το όσα παίρνει η νύφη στα μπροστά, γιατί το χρηματικό ποσό καταβαλλόταν από, τον πεθερό στο γαμπρό , όταν  παραλάμβανε την νύφη να πάνε στην εκκλησία. Σε ορισμένες περιπτώσεις που το συμφωνηθέν  ποσό δεν μπόρεσε να καταβληθεί ο γάμος είχε αναβληθεί ή και ματαιωθεί. Στην Ρηχιά δεν αναφέρονται προικοσύμφωνα. Δεν υπήρχαν και γραπτές διαθήκες και συμβόλαια. Όλα γίνονταν διά λόγου. «Ο λόγος μου είναι συμβόλαιο», ίσχυε.

Σε πολλές περιπτώσεις που οι κληρονόμοι ήταν πολλοί, δεν μπόρεσαν να τα βρουν,  τα σπίτια κατέρρευσαν για αυτό υπάρχουν πολλά νεοερείπια. Υπάρχουν βέβαια και τα παλιά ερείπια. Στις περισσότερες περιπτώσεις το σπίτι μοιραζόταν σε δύο αδέλφια. Το σπίτι φυσικά ήταν μικρό και άρχιζαν οι προσθήκες. Αυθαίρετες φυσικά. Όσο για την αρχιτεκτονική; Δωμάτιο νάνε και ότι νάνε.

Αυτήν την εποχή άρχισε και η οικονομική ανάπτυξη της περιοχής λόγω κυρίως των νεοδημιουργηθέντων υποδομών. Οι δρόμοι διευκόλυναν την προμήθεια ζωοτροφών και την διάθεση του προϊόντος για την κτηνοτροφία και την μεταφορά των κυψελών  για μελισσοκομία.   Η οικονομική ευμάρεια  επιφέρει την επιθυμία για βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης. Βελτίωση συνθηκών επιβίωσης σημαίνει μέσα μεταφοράς (αγροτικό, ΙΧ ), αλλά κυρίως σημαίνει μεγαλύτερα σπίτια εφοδιασμένα με όλες τις ανέσεις όπως αυτές που διαφημίζονται στην τηλεόραση.

Ένας άλλος μεγάλος παράγοντας της αλλαγής στην οικοδομή ήταν βελτίωση του οδικού δικτύου εθνικού και κοινοτικού που διευκόλυνε την μεταφορά νέων δομικών υλικών.  Τα οικοδομικά υλικά τις προηγούμενους καιρούς ήταν η πέτρα, η άμμος, ασβέστη και νερό. Άφθονη πέτρα, λίγη άμμος λιγότερη ασβέστη και ακόμη λιγότερο νερό.  Την άμμο την έβγαναν σκάβοντας με χειρονακτικά εργαλεία κυρίως το πικούνι σε ένα σχετικά μαλακό πέτρωμα. Στη συνέχεια η άμμος μεταφερόταν με ζώα στον τόπο της οικοδομής.  Τα πετρώματα αυτά βρισκόταν συχνά σε αρκετή απόσταση από τον οικισμό. Το σκάψιμο ήταν κάθετο. Άνοιγαν δηλαδή πηγάδια τα οποία τα διαμόρφωναν  (πλατιά κάτω, στενά πάνω, σε κώνο δηλαδή) και κατασκεύαζαν τις στέρνες. Για αυτό παρατηρούνται συστάδες στερνών σε τοποθεσίες εκτός  οικισμού.    

Η ασβέστη παρασκευαζόταν σε ασβεστοκάμινα. Τα ασβεστοκάμινα Τα κατασκεύαζαν σε τοποθεσίες με πλούσια βλάστηση. Ήταν κυκλικοί πέτρινοι πυργίσκοι μέσα στους οποίους τοποθετούσαν ασβεστόλιθους και ξύλα το κάψιμο των οποίων μετέτρεπε τους ασβεστόλιθους σε ασβέστη.

 

                                Εικ. 1  Παλιό ασβεστοκάμινο. Ορατό από τον δρομο της Βληχάδας

Οι χτίστες, όπως όλοι οι καλοί τεχνίτες, έκαναν την δουλειά τους με τα  υλικά που διέθεταν. Πελεκούσαν λοιπόν τις πέτρες, άφθονες για καλύτερη επαφή και εφαρμογή μεταξύ τους ώστε να απαιτείται  λιγότερη λάσπη. (άμμος, ασβέστη, νερό). Μικρές πέτρες με στενούς αρμούς είναι το χαρακτητικό της λαγγαδινής τεχνοτροπίας.  Η ευκολία με την οποία οι πρώτες ύλες τσιμέντο, άμμος, τσιμεντόλιθοι, τούβλα, νερό, έγιναν διαθέσιμες άλλαξε η τεχνοτροπία του χτισίματος. Τις πέτρες τις πελεκάνε ελάχιστα πλέον χωρίς να πολυενδιαφέρονται για επαφές και προσαρμογές. Το άφθονο τσιμέντο γεμίζει τα κενά. Πολύ μεγάλοι αρμοί και πέτρες με απροσδιόριστη μορφή. Ένας άλλος παράγοντας που άλλαξε την τεχνοτροπία είναι και η εισβολή των αλλοδαπών τεχνιτών που κυριαρχούν πλέον στην οικοδομή. Στην προσπάθεια μας αυτή θα δείξουμε σπίτια όπως ήταν την δεκαετία του εξήντα, με φωτογραφίες της εποχής εκείνης από το αρχείο μας, αλλά και σημερινές φωτογραφίες σπιτιών που δεν έχουν που δεν έχουν ακόμη επισκευασθεί. Θα εξακολουθήσουμε να εντοπίζουμε και να φωτογραφίζουμε παλιά σπίτια που δεν έχουν ακόμη επισκευασθεί και τα οποία φυσικά θα αναρτώνται.

Μια πάρα πολύ καλή εικόνα για την εξέλιξη των Ρηχιώτικων σπιτιών (όλων των σπιτιών) με φωτογραφίες του 1985 και αρκετών (δειγματοληπτικά) το 2005, παρουσιάζει στην διδακτορική της διατριβή η Αρχιτέκτων Σταυρούλα (Ρίβα) Λάββα. Μία πάρα πολύ ενδιαφέρουσα εργασία για την εξέλιξη της αρχιτεκτονικής στη Ρηχιά. Συνιστάται.

Συνοψίζοντας τους παράγοντες που συνετέλεσαν στην αλλαγή του Ρηχιώτικου σπιτιού.

  1. Η φυσιολογική τάση του ανθρώπου προς αυτό που πιστεύει βελτίωση
  2. Οι αποκτηθείσες ανάγκες  στον τόπο μετανάστευσης επαναπατρισθέντων μεταναστών.
  3. Η ανάγκη εγκατάστασης σε μικρά σπίτια περισσοτέρων της μιας οικογενειών.
  4. Η οικονομική ανάπτυξη της περιοχής.
  5. Ανάπτυξη υποδομών. Δρόμοι, Ενέργεια. Και πολύ πρόσφατα Νερό.
  6. Άμεση πρόσβαση σε νέα οικοδομικά υλικά.
  7. Αλλοδαποί τεχνίτες

Το Ρηχιώτικο Σπίτι 

Το εσωτερικό του Σπιτιού

Για το εσωτερικό του Ρηχιώτικου σπιτιού δεν έχουμε πολλά δεδομένα. Οι μόνες φωτογραφίες που διαθέτουμε προέρχονται από το Μουσείο και το σπίτι  του Μπήκου. Αυτό το σπίτι ανακαινίστηκε ριζικά το 1995. Καταβλήθηκε μεγάλη προσπάθεια οι αλλαγές να περιοριστούν στο ελάχιστο δυνατόν, και εσωτερικά και εξωτερικά. Ο διάκοσμος και η επίπλωση της σάλας και της γωνιάς/κρεβατοκάμαρας είναι τα ίδια όπως την δεκαετία του τριάντα. Να σημειωθεί ότι ο καναπές ,ο κωμός και το τραπέζι είναι έργα του Ρηχιώτη επιπλοποιού Γιάννη Σταυρόπουλου (Γιάννης της Θειά Πενταλούς) 

 

  ΤΟΥΡΛΑ

Η Ρηχιά ήταν και παραμένει αγροτική περιοχή. Μερικά από τα χωράφια βρίσκονται σε μακρινή απόσταση από του οικισμούς, όχι τόσο χιλιομετρικώς αλλά χρονικώς γιατί ο απαιτούμενος χρόνος μεταβίβασης σε αυτά ηταν μεγάλος, επειδή η μεταφορές γίνονταν με μουλάρια και γαϊδούρια σε δρόμους δύσβατους.

Για τον λόγο αυτό δημιουργήθηκε η ανάγκη να κατασκευής καταλυμάτων- καταφυγίων για αποθηκεύσεις και την προστασία από τις καιρικές συνθήκες. Στα μακρινά κτήματα   όπως τα Καρίκια,  Κλείσμτα, Νήπια, Τζίρο είχαν χτίσει καλύβια. Τα καλύβια είναι μικρά ισόγεια σπιτάκια με κεραμίδια που κάλυπταν ανθρώπους και ζώα μαζί.

Πολλά από αυτά τα καλύβια έχουν  καταρρεύσει. Μερικά από αυτά, ιδίως στα Νήπια, θυμίζουν κτίσματα της λεγομένης “Μεγαλιθική Περίοδος της Μάνης.” Μετά την μετακατοίκηση της Ρηχιάς, Γύρω στα 1800, χτίστηκαν πρόχειρα καταφύγια σε πολλά σημεία εντός και εκτός του λεκανοπεδίου. Τα καταφύγια αυτά ονομάζονταν τούρλες. Οι τούρλες του περασμένου αιώνα δυστυχώς δεν σώζονται. Η κλασική Τούρλα αποτελείτο από μια χτιστή, ξερολιθιά, κυκλική βάση 1.5-3.0 μέτρα διάμετρο και 1.20-1.30μ. ύψος. Για είσοδο υπήρχε ένα άνοιγμα μισό μέτρο. Πάνω σε αυτή την βάση στηρίζονταν καντρόνια σχηματίζοντας κωνική στέγη. Τα καντρόνια σκεπάζονταν με κλαδιά, κυρίως ρείκια και ασπροχόρτι, σχηματίζοντας μια κωνική οροφή.  Η κατασκευή αυτή ηταν στεγανή. Στο κέντρο της τούρλας άναβαν φωτιά για να ζεσταθούν και να στεγνώσουν τα ρούχα τους. Εξαίρεση αποτελεί η τούρλα του Καλαποδά που είναι στο Σέσι. Η τούρλα αυτή διαφέρει γιατί η οροφή της είναι πέτρινη θολωτή. Ολόκληρη είναι χτισμένη ξερολιθιά και στεγανή. Χτίστηκε το1957 από τον Μπάρμπα Γιάννη τον Καλαποδά. (Ι. Λάγγης). Μια άλλη παρόμοια θολωτή ,ξερολιθιά, βρίσκεται στον Πανωλόγγο (Ν3651΄ 22΄΄, Ε0220  51΄ 59.80΄΄ )   Έχει χτιστεί πρόσφατα από τον Γιάννη Δρίβα.  (Ζακούτος).  Ένα είδος τούρλας είναι του Παν. Κουλούρη που χτίστηκε το 1995 με σύγχρονα υλικά και τεχνικές.  .

Μια Τούρλα που αξίζει να ασχοληθούμε είναι είναι στο Σιμισάρι (Ν360 ΄50΄ 26.88΄, Ε0230 00΄14.94’’)  Είναι η τούρλα του Λανάρη. Οι διαστάσεις της βάσης είναι. Εσωτερική διάμετρος  2.30 μ., ύψος 1.40-1.50 μ. πάχος τοίχου 0.77 μ.. Οι διαστάσεις εισόδου. Πλάτος 0.55μ., κάθετο ύψος 0.65 μ. ολικό ύψος 1.28 μ.

Το κτίσμα είναι ενδιαφέρον και το άνοιγμά του θυμίζει κατασκευές της λεγομένης Μεγαλιθική Περίοδος της Μάνης. που χρονολογούνται κυρίως στους μεσαιωνικούς χρόνους. Το πιο γνωστό συγκείμενο παράδειγμα ωστόσο ως προς την κατασκευή της εισόδου βρίσκεται στην πύλη της εσωτερικής Ακρόπολης της αρχαίας πόλεως του Ζάρακος, που χρονολογείται στον 5ο αιώνα. π.Χ. Είναι προφανές για ότι το τίσμα αυτό χρειάζεται έρευνα από αρχαιολόγους και ιστορικούς.

Στο Κοντοστέρι (Ν 3651΄ 40΄΄, Ε0220  57΄ 50.67΄΄) υπάρχει η τούρλα του Λιάγγη. Δεν υπάρχει σκεπή. Οι σκεπές των τούρλων ήταν από τα πρώτα πράγματα που πήρε νστην κυριολεξία ο Καράγιαλης . To τοιχίο είναι μισογκρεμισμένο από τα περάσματα των γιδιών.  Οι διαστάσεις της βάσης είναι: